
Belirli bir bölgeyi veya çağı simgeleyen kültürel unsurlar sadece o kültür içinde ifade bulur. Ancak unsurlarla ilgili bilgi aktarımında kaynak olarak o dile ait metinlerin birincil olarak kullanılması gerekir. Bu bakımdan Ali Şir Nevâyî’nin eserleri, döneminin sosyal, kültürel ve ekonomik yönünü, eski tarihini, kısacası Türk kültürünün köklü geçmişini yansıtmaktadır. Yaşam tecrübelerini, içinde bulunduğu tarihî dönemi ve yetiştiği kültürü yapıtlarına sanatsal bir biçimde işleyen Nevâyî’nin eserleri, döneminin Türk tarihi, kültürü, sanatı ve sosyal hayatını günümüze aksettiren bir ayna, çağına tanıklık eden bir belgedir. Bu aynadan o dönem Türk kültürünün söz varlığı yansır. Eserde Ali Şir Nevâyî’nin bütün eserleri taranarak kültürel söz varlığı tespit edilmiş ve sözcükler sosyal, kültürel ve iktisadî durum olmak üzere üç ana başlık altında toplanmıştır. Her bölüm alt başlıklara ayrılmış, eserlerden elde edilen söz varlığı bu başlıklara göre sistemli bir şekilde tasnif edilmiş, sözcüklerin geçtiği metin örnekleri tercümeleriyle birlikte verilmiş ve metindeki kullanımı yorumlanmıştır. Araştırmada Nevâyî’nin Türkiye’de yayımlanmış eserleri esas alınmıştır. Tasnif edilen söz varlığının tarihi Türk lehçeleri sözlüklerinde geçtiği yerler belirtilmiş, kimi zaman bazı çağdaş Türk lehçelerinden örneklere yer verilmiş, kimi zaman da bir sözcük yerine o devrin hayatına dair ipuçları veren ögeler seçilerek metin merkezli değerlendirme yöntemi tercih edilmiştir. Aynı zamanda tespit edilen malzemeye göre tarih, halkbilimi, etnografi, sanat tarihi, tıp, musiki, mimari, arkeoloji, kültür çalışmaları gibi yan disiplinlere ait eserler ile Orta Asya’ya gelen İbn Battûta, Clavijo, İbni Arabşah gibi yabancıların seyahatnameleri, Semerkandî, Şâmî, Yezdî, Vâsıfî, Babur, Hândmîr, Ebulgazi Bahadır Han gibi Timurlular dönemi tarihçi ve devlet adamlarının zafernameleri ve vekayinameleri, Barthold, Golombek, Manz, Subtelny, Yakubovskiy, Aka, Yüksel, Alan gibi bilim insanlarının Timurlular dönemi ile ilgili çalışmaları esas alınarak devrin kültürünün genel görünümü ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu çalışma sonucunda, Nevâyî’nin, eserlerini sadece sanatsal ve estetik kaygılarla yazmadığı, bağlı olduğu toplumun yaşam tarzını ve kültürünü ana hatlarıyla ortaya koyduğu, Türk kültür tarihine ve araştırmalarına kaynaklık edebilecek bir nitelik taşıdığı için bu tür edebî eserlerin toplumla birlikte incelenmesi gerektiği ve bunun hem tarihçilere hem dilcilere hem de kültür araştırmacılarına önemli bilgiler sunabileceği görülmüştür.